بلاى عام و با در همه‌جا اوضاع را دگرگون كرده چنان كه ما ، در تمام طول اين راه كه داير - ترين راههاى ايران بشمار مىرود ، يك قافله نديديم . فقط به دو يا سه قاطر برخورديم كه مختصر بارى بر پشت داشتند . » « 1 » قحطى هانرى رنه ، كه در اواخر سلطنت مظفر الدين شاه به ايران آمده است ، مىنويسد : « در ايران ناخوشيهاى مسرى مهلكى بروز مىكند از قبيل و با و طاعون و غيره ؛ و گاهى هم اهالى اين سرزمين گرفتار بلاى قحطى و زلزلهء شديد مىگردند . بلاى قحطى غالبا از عدم نظم و ترتيب زراعتى توليد مىشود . تنها نقصان آب رودخانه‌ها موجبات قحطى را فراهم نمىكند بلكه اشكال حمل‌ونقل ارزاق و هجوم ملخ هم در كار است . بعلاوه ، زارع بايد زياد كار كند و سود كمى از دسترنج خود ببرد . تقريبا باندازهء هشت دهم حاصلى كه به عمل مىآورد ، به مالك تعلق مىگيرد ، و دهقان مجبور است به سختى و قناعت امرار معاش نمايد . » « 2 » قحطى بزرگ ناگفته نگذاريم كه : « بزرگترين قحطى دنيا موجب مرگ 5 / 9 ميليون چينى در فوريه و سپتامبر 1877 گرديد . » « 3 » حوادث ناگوار واتسن در تاريخ قاجاريه ، ضمن گفتگو از مختصات شهر يزد ، مىنويسد كه در سال 1846 ميلادى ( 1263 هجرى قمرى ) ، در اثر شيوع طاعون ، هفت هشتهزار نفر از سكنه شهر جان سپردند . « 4 » واتسن در جاى ديگر ، مىنويسد : « سال 1830 در ايران ، به علت وقوع زلزله‌هاى متعدد ، متمايز است . در ماه آوريل شهر دماوند صدمهء بسيار ديد ، و گفته‌اند كه در حدود پانصد تن در زيربناهاى ويران‌شده از بين رفتند . به شهرهاى دامغان و سمنان و دههاى اطراف آنها خسارات كلى رسيد و مىگفته‌اند كه رويهمرفته هفتاد شهر و ده صدمه ديدند . » « 5 » قحطى ، بيمارى و جنگ ويل دورانت مىنويسد : « اگر زادوولد انسان بيش از ذخيرهء غذايى اوست ، طبيعت براى برقرارى موازنه ، سه عامل دارد : قحطى ، بيمارى و جنگ . تامس مالتوس در اثر معروفش ، رساله در جمعيت ( 1798 ) ، توضيح داد كه اگر حسابى در كار نباشد ضريب مواليد چندان بر ضريب متوفيات پيشى مىگيرد كه وفور دهانهاى گرسنه ، هرگونه ازدياد توليد محصولات غذايى را بىاثر خواهد گذاشت . ترقيات در زمينهء فنون كشاورزى و فنون پيشگيرى از آبستنى در قرن نوزدهم ، ظاهرا نظريهء مالتوس را رد كرد : در انگلستان و ايالات متحده و آلمان و فرانسه ، ازدياد فراورده‌هاى غذايى با ازدياد مواليد هماهنگ بود ، و بالا رفتن سطح زندگى ، سن ازدواج را بالا برد . و صدور ميليونها كيسه گندم از كانادا و آمريكا به كشورهاى ديگر ، و اين‌كه اين دو كشور خود نه به قحطى

--> ( 1 ) . سه سال در دربار ايران ، پيشين . ص 310 . ( 2 ) . سفرنامه از خراسان تا بختيارى ، پيشين . ص 16 . ( 3 ) . دانش بشر ، پيشين . ص 957 . ( 4 ) . ر ك : تاريخ ايران ، دورهء قاجاريه ، پيشين . ص 180 . ( 5 ) . همان . ص 242 .